'Code zwart' in het gevangeniswezen: personeel onder zware druk

Meer dan duizend vacatures, geen zicht op oplossing

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) telt meer dan 16.000 werknemers en is daarmee een van de grootste werkgevers binnen de rijksoverheid. Al jaren kampt de dienst met een fors personeelstekort. Op dit moment staan er meer dan 1.000 vacatures open. FNV

Het tekort is het resultaat van jarenlange bezuinigingen op het gevangeniswezen. Door de druk om kosten te besparen, is de werkdruk voor het bestaande personeel sterk toegenomen, wat heeft geleid tot een hoog ziekteverzuim — dat de personeelsproblemen verder vergroot. Incretus Bovendien speelt de vergrijzing een rol: ervaren medewerkers gaan met pensioen en de uitstroom is groter dan de instroom.

Stakingen en bevroren salarissen

De frustratie bij het personeel heeft inmiddels geleid tot meerdere stakingen. Vakbonden FNV, AC Rijksvakbonden en CNV stellen dat werknemers op hun tandvlees lopen. De kern van het probleem is volgens FNV de 'nullijn': rijksambtenaren krijgen er dit jaar geen euro salaris bij en ontvangen ook geen inflatiecorrectie. Juist in sectoren waar de werkdruk extreem is, jaagt dat mensen weg en schrikt het nieuwe collega's af. FNV

In het coalitieakkoord trekken D66, VVD en CDA jaarlijks 100 miljoen euro extra uit om de aanhoudende problemen bij DJI aan te pakken. Dat dit niet genoeg is om de problemen op te lossen, is al zeker — DJI zelf schat dat minstens 350 miljoen nodig is. FNV

Geweld en psychische druk als dagelijkse realiteit

Naast het personeelstekort is het de werkvloer zelf die medewerkers uitput. Uit onderzoek onder 350 gevangenismedewerkers blijkt dat bijna alle ondervraagden minstens één keer — meestal meerdere keren — te maken hebben gehad met geweld tijdens hun werk. Medewerkers worden bespuugd, overgoten met ontlasting of aangevallen, soms met zelfgemaakte wapens. Ook worden ze geconfronteerd met brandstichting en zelfmoord of pogingen daartoe. EenVandaag

Voor tweederde van de ondervraagde medewerkers is de werkdruk te hoog. Dat heeft gevolgen: vier op de tien medewerkers zeggen dat ze daardoor overwegen om binnen een paar jaar te stoppen. EenVandaag

Gevangenisbewaarders beschrijven een situatie waarbij de rek eruit is en het elastiek is geknapt. Met een steeds hardere populatie en meer gedetineerden met psychische problemen, groeit de onzekerheid over de eigen veiligheid. NOS.nl

Gedetineerden eerder vrij door gebrek aan capaciteit

De personeelscrisis heeft ook directe gevolgen voor de uitvoering van straffen. Personeelstekorten bij DJI dwingen het kabinet al langer tot maatregelen. Zo kunnen gedetineerden met maximaal één jaar gevangenisstraf vervroegd de gevangenis verlaten met een enkelband, mits ze twee derde van hun straf hebben uitgezeten. Tweede Kamer Critici wijzen erop dat hiermee wordt gemorreld aan rechterlijke vonnissen.

Het inperken van dagprogramma's wordt door de minister onwenselijk en onhaalbaar geacht: een verdere versobering van het detentieregime zet de orde en veiligheid in gevangenissen zwaar onder druk en heeft een negatief effect op de werkdruk en het welzijn van het personeel. Tweede Kamer

Een andere kijk op detentie: zinvol of alleen straf?

De crisis in het gevangeniswezen stelt een diepere vraag aan de orde: wat willen we eigenlijk bereiken met detentie? Het huidige systeem lijkt vooral gericht op bestraffen, maar lost het het probleem van criminaliteit op?

Wanneer zo'n 70% van de strafzaken recidive betreft, dringt een ongemakkelijke vraag zich op: wie helpen we eigenlijk met de manier waarop we nu detineren? Hoe maken we van de gevangenis — binnen de noodzakelijke kaders van veiligheid — óók een plaats van herstel? Een plek waar gedetineerden verantwoordelijkheid leren nemen, hun eigen pijn onder ogen zien en werken aan het voorkomen van terugval in criminaliteit. Zinvolledetentie

Deze vragen staan centraal op het Congres Zinvolle Detentie, dat op 16 juni 2026 plaatsvindt in Congrescentrum ReeHorst in Ede. Tijdens het congres wordt onderzocht hoe detentie meer kan zijn dan opsluiting alleen — niet langer uitsluitend gericht op vergelding, maar ook op herstel en terugkeer in de samenleving, met als doel recidive te voorkomen en de maatschappij veiliger te maken. Een gezamenlijke opdracht voor DJI, gemeenten en de reclasseringsorganisaties. Zinvolledetentie

Voor professionals werkzaam in het gevangeniswezen, de reclassering, gemeenten en aanverwante sectoren is dit congres een kans om samen te werken aan een menswaardiger én effectiever detentiestelsel. Meer informatie en aanmelden: www.zinvolledetentie.nl