De onzichtbare crisis op de werkvloer: Waarom meldingen stijgen, maar veiligheid achterblijft

Een recordaantal meldingen

Nieuwe cijfers van het Huis voor Klokkenluiders laten zien dat het aantal adviesaanvragen over misstanden in 2025 fors is toegenomen. Met bijna 700 aanvragen is een piek bereikt die sinds de oprichting van het instituut in 2016 niet is vertoond. Op het eerste gezicht lijkt dit positief: de drempel om aan de bel te trekken lijkt lager te worden. Men pikt het niet langer wanneer integriteit in het geding is of wanneer er sprake is van fraude, onveiligheid of machtsmisbruik.

Maar achter deze cijfers schuilt een schaduwzijde. Uit de berichtgeving van NU.nl blijkt dat een aanzienlijk deel van de melders nog steeds negatieve gevolgen ondervindt van hun moedige stap. Ondanks strengere wetgeving en nieuwe klokkenluidersregelingen (zoals de sectorale regeling voor universiteiten) worden melders vaak nog benadeeld in hun loopbaan, sociaal geïsoleerd of zelfs geconfronteerd met represailles.

De breedte van ongewenst gedrag

Niet alleen grote misstanden halen het nieuws; ook de dagelijkse omgangsvormen staan onder druk. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden blijkt dat ongewenst gedrag – variërend van intimidatie en pesten tot seksueel grensoverschrijdend gedrag – stabiel hoog blijft. Vooral in sectoren met veel publiekscontact, zoals de zorg en horeca, zijn de cijfers alarmerend. In de zorg heeft bijna een op de drie medewerkers te maken met agressie of intimidatie, vaak van patiënten maar ook niet zelden van collega’s of leidinggevenden.

De actualiteit toont aan dat sociale veiligheid geen 'vinkje' is dat je als organisatie zet door een gedragscode op de website te plaatsen. Het is een diepgeworteld cultuurvraagstuk. De overheid reageert inmiddels met wetsvoorstellen voor een verplichte gedragscode voor werkgevers met meer dan tien werknemers, maar de praktijk wijst uit dat een document op papier de dynamiek in de koffiekamer of de bestuurskamer niet zomaar verandert.

Van reactief naar proactief: De rol van leidinggevenden

Wat opvalt in de huidige discussie is de cruciale rol van de manager. Veel ongewenst gedrag wordt in stand gehouden door een wegkijkcultuur of, erger nog, doordat leidinggevenden zelf de bron zijn van de onveiligheid. Sociale veiligheid is geen luxe extraatje; het is het fundament van elk gezond productieproces. Wanneer werknemers zich niet veilig voelen om fouten te bespreken of gedrag aan te kaarten, stagneert de innovatie en stijgt het ziekteverzuim.

De weg naar verandering

Het stoppen van ongewenst gedrag vraagt om meer dan alleen regels; het vraagt om inzicht in de mechanismen die dit gedrag in stand houden. Hoe reageer je als omstander? Hoe creëer je een sfeer waarin aanspreken de norm is?

Deze prangende vragen staan centraal in het boek "Ongewenst gedrag stoppen – Een gids naar sociaal veilig werken" van Henny Schrauwers. Waar de actualiteit ons confronteert met de harde cijfers en de schrijnende verhalen van benadeelde melders, biedt dit boek de nodige handvatten voor de praktijk. Schrauwers maakt duidelijk dat sociale veiligheid begint bij het begrijpen van de dynamiek op de werkvloer.

Het boek is een essentieel instrument voor HRM-adviseurs, vertrouwenspersonen en vooral voor managers die de stap willen zetten van 'beheersen' naar 'veranderen'. Het biedt de broodnodige verdieping op de nieuwsberichten van vandaag: het legt uit waarom het vaak misgaat en hoe je als leidinggevende een omgeving bouwt waar mensen niet alleen durven te melden, maar waar ongewenst gedrag simpelweg geen bodem vindt om te groeien. In een jaar waarin de meldingen records breken, is dit geen keuze meer, maar een noodzaak voor elke gezonde organisatie.